SUNUŞ
Riżâ Nûr'un aşağıya aldığımız Nâmıḳ Kemâl hakkındaki eserinden bir parçayı, ilgi alanımıza giren bir konuda kanaatimizce önemli bulduğumuz için yayınlıyoruz.
Riżâ Nûr tabiatiyle fotoğraf ve fotoğrafçılık tarihçisi değildi, bu yüzden (hele hele ʾİzmîr'deki) fotoğrafçılar hakkında bilgisi de (tabiatiyle) noksandır. Yani bizim bildiğimiz bazı şeyleri bilmiyordu. Bundan dolayı konuyla alakalı bazı hususları belirtmeyi dikkate değer görüyoruz.
1) Kemâl merḥûmun bu fotoğrafının meşhurluğu dolayısıyla birden çok reprodüksiyonu vardır. Bunlar kalite (malzeme, odak vb.), büyüklük, verilen görüntünün genişliği vb. konularda farklılaşmaktadır. Birden çok stüdyo tarafından markalı kabine kartları da dahil basılmıştır. Bunlardan bizim gördüğümüz en geniş görüntü verip en az işleneni, bir kolaj içine yedirildiği için tamamı gözükmeyen, lakin son harflerinden ʾAnṭuvân Zîlpûšyân (Antuan Zilpoşyan; veya Antoine Zilpoche, Antuan Zilpoş [bundan sonra A. Zilpoche]) olduğu anlaşılan bir versiyondur. Taha Toros arşivindeki bir kolajda yer alan bu versiyonu ekte derc ediyoruz.[1]
Nâmıḳ Kemâl merḥûm (recto [kolajdan temizlenmiş detay ve bütün kolaj]).
Aynı tip kart olup olmadığı belli olmamakla birlikte karşılaştırmak için alakasız bir A. Zilpoche kabine kartı (recto-verso).[2] Görüldüğü üzere ön yüzü tutmakta veya başka bir formattaki aynı firmanın kartına çok benzemekte.
1889 tarihli ("1889-1893 [yılları] için 5. Baskı") "Adressbuch aller Länder der Erde" isimli adres kitabına göre o devrin ʾİzmîr'indeki üç fotoğrafçı, El-Beder, Rubellin ve A. Zilpoche'dir.[3] Fabio Tito, çalışmasında A. Zilpoche'nin 1860-1880 arası çalıştığı tahmininde bulunsa da[4] bu adres kitabından da görüleceği üzere A. Zilpoche, '80'lerin sonuna kadar gelmiştir. Tahminen A. Zilpoche, '90'ları da bir stüdyo olarak yaşamış olmalı. 1887'de Tarlabaşı'nda ayrı bir stüdyosu olan Kosmi ʿAbdu'l-lâ̩h (Hovsep ʿAbdu'l-lâ̩h'ın oğlu), Zilpoşyan ile birlikte 1901'de ʾİzmîr'de ortak bir stüdyo açmıştır.[5]
2) Kemâl merḥûmun bu fotoğrafının bir de Pierre de Gigord koleksiyonunda ʿAbdu'l-lâ̩h Birâderler marka kabine boy üretimi vardır. Bu kopyada fotoğraf, 1879-1884 arası kullanılan kartlara basılmıştır (ekte fotoğrafı ve farkın anlaşılması için Özendeş'in kitabındaki bilgileri ve kabine kartı verso'larını kolaj yaparak koyacağım).
Nâmıḳ Kemâl merḥûm (recto-verso)[6]
İlgili dönemin ʿAbdu'l-lâ̩h Birâderler kabine kartları (verso)[7]
Bununla birlikte, elde kalan daha eski fotoğraf kartlarının da (yeni tasarıma geçilse de) zaman zaman kullanıldığı görülmüştür. 1878-1890 döneminde ʿAbdu'l-lâ̩h Birâderler cezalı oldukları için kartlarına tuğra basamamaktadırlar. Tuğralı kartları kullanmak kesinlikle daha prestijli olacağına göre, tuğra kullanmaları ehliyeti tekrar kendilerine verildiği dönemde (1890 ve sonrası) üretilseydi, bu fotoğraf çok büyük bir ihtimalle (eski veya yeni) tuğralı karta basılırdı. Yani boş kartın üretilme tarihi kesinen 1879, fotoğrafın kopyasının üretilme tarihi çok büyük olasılıkla 1890'a kadarki dönemden olmalı. Görüldüğü üzere fotoğraf kartı okumasından fotoğrafın çekildiği periyot hakkında bir tahminde bulunulamıyor.
Ayriyeten ilave etmeli ki ʿAbdu'l-lâ̩h Birâderler, 1863'te ʾİzmîr'de ilk şubelerini açmışlardır, lakin bu çok kısa süreli sürmüş, şube kısa süre sonra kapanmıştır.[8] Yani ʿAbdu'l-lâ̩h Birâderler tarafından ʾİzmîr'de veya Sâḳız'da alınma ihtimali yoktur.
3) Riżâ Nûr fotoğrafı bir kopya üzerinden, yani 7 Tešrîn-i ʾEvvel 1304 tarihli kopya üzerinden incelemiştir. Oysa ki Kemâl, aynı fotoğrafın farklı kopyalarını da göndermiştir ve en azından birisinin gittiği yer bilinmektedir. 1 Mârt 1304 (13 Mart 1888 - 29 Cumâziye'l-ʾAḫir 1305) tarihli bu kopyanın arka yazısında büyük Kemâl, bu satırları yazmıştır:
Nâmıḳ Kemâl merḥûm (recto [filigran kaldırılmış haliyle]-verso).
"«ʾEbû'ż-Żiyâye»
«Birbirîmüzden ʾîdeli ʾiftirâḳ»
«Šö̂yle ḫarâb ʾîtdi felek kîm teni»
«Ẕihnüŋe naḳš ʾôlmıš ʾîken ṣûretüm»
«Sen de beŋâ beŋzedemezsüŋ beni»
Kemâl"
Çeşitli eserlerde yayınlanmış (dolayısıyla bilinen)[9] bu satırları ḥâvî fotoğrafın orijinalinin bildiğimiz son provenansı Roni Margulies idi. Ölümü ardından fotoğraf İstanbul Müzayede'de satılmıştır.[10]
Bu fotoğrafın 1303-1304 (1888)'den oluşu, gerek Nâmıḳ Kemâl'in fotoğraftaki yaşlılık-yıpranmışlık halinden, gerekse de ithaflı kopyaların bu seneye işaret etmesinden tartışma dışı gibidir. Fotoğrafın Riżâ Nûr'un tartıştığı 7 Tešrîn-i ʾEvvel 1304 kopyasındaki el yazısı ekleme, yani fotoğrafçılık hilesi midir? Taha Toros koleksiyonunda yer alan kopyasına (ki bildiğimiz kadarıyla Taha Toros'un edindiği, ʿAlî ʾEkrem'deki kopyadır; bunu da aşağıya derc ediyoruz)[11] bakarak yorumda bulunursak, orijinal fotoğrafın büyütülmüş olarak basıldığı barizse de (ki ʿAlî ʾEkrem de zaten aksi bir şey demiyor) yazının ekleme olmadığını tahmin ediyoruz.
Nâmıḳ Kemâl merḥûm (recto).
"ʾEkreme yâd-i gâr | 7 Tešrîn-i ʾEvvel 304
Kemâl
Nâmûs-ʾîle ʿirfânı yetišmez-mi mukâfât
ʾİḳbâl yôlı gerče Kemâlüŋ ḳapânuḳdur
Čôḳ âḳ gö̂remezsen-de ṣacınde ṣaḳâlunde
el-Minnetu li-'l-lâ̩h yü̂zi âḳ âlnı âcıḳdur"
Not: Kemâl merḥûm bazı harflerde noktaları koymamıştır.
Bütün bunlardan çıkan sonuç şudur: Belki tamamen ʿAlî ʾEkrem'in anlattığı şekliyle olmasa da en azından fotoğrafın yer ve zamanı belli gibidir, zira, en erken kopya 1 Mart 1304 tarihli olduğuna göre, takriben 1303'ün son ayında fotoğraf çekilmiş olmalıdır ki bu da geç Şubat-erken Mart 1888'e delâlet eder,[12] böylece bu mesele de ḫitâm bulur.
Lakin esasen kesin bir sonuca varamadığımız mesele, fotoğrafçısının kim olduğudur. Şimdiye değin bu fotoğrafın gördüğümüz en geniş görüntü veren kopyasının A. Zilpoche üretimi olmasından, yine ayrıca A. Zilpoche'nin ʾİzmîr'deki en yetkin[13] ve (büyük ihtimal) en meşhur fotoğrafçı olmasından bu fotoğrafın A. Zilpoche tarafından çekildiği varsayımında bulunmak (en azından şimdilik), abes durmamaktadır. Bununla birlikte tek başına bu veriler yanıltabilir de. Evvela, kaliteli bir fotoğraf kopyasından reprodüksiyon yapılabileceği asla akıldan çıkarılmaması gerektiği gibi, daha da ileri gidip bir fotoğrafçının başka bir fotoğrafçıdan negatifleri satın alması da gayet olasıdır. Belki A. Zilpoche başka bir fotoğrafçıdan satın almıştır (yani A. Zilpoche gerçek fotoğrafçısı değildir), hakeza belki ʿAbdu'l-lâ̩h Birâderler, A. Zilpoche'den satın almıştır (yani ʿAbdu'l-lâ̩h Birâderler gerçek fotoğrafçısı değildir), ilh. Lakin ʿAlî ʾEkrem Beğ'in "muktedir" bir fotoğrafçıdan bahsetmesinden dolayı (eğer ki kendisinin sözünü şüphe duymadan doğru kabul edeceksek) bu fotoğrafın yöresel düşük profil bir fotoğrafçı tarafından çekilip de bir başka yöresel ama meşhur fotoğrafçının ondan satın alması ihtimali ortadan kalkmaktadır. Bahsettiğimiz üzere ʾİzmîr'deki en yetkin (yani en "muktedir") fotoğrafçı, A. Zilpoche'dir. Bu yüzden tahminimiz, fotoğrafçının A. Zilpoche, tarihin 1303-1304, yerin de Sâḳız olduğu yaygın kanıyla uyuşmaktadır. Riżâ Nûr'un kitabında da açıkça A. Zilpoche'ye fotoğrafçılık isnadı vardır.
Geç olmakla birlikte, buraya kadar anlattıklarımızla okuyucunun bağ kurabilmesi için ʿAlî ʾEkrem merḥûmun ḥikâyet ettiği şekliyle olayı buraya almakta fayda görüyoruz:[14]
(...)
Bu suretle bir hüsnü tesadüf olarak İzmirden muktedir bir fotoğrafçı Sakıza geldi. Resim çıkarmak Kemalin menfuru idi: Fotoğrafın önünde hareket etmeden durmak, iki, üç kere resmini aldırmak, fotoğrafçının bütün bitmez, tükenmez tertibatına maruz kalmak, onun mizacına göre belâlı şeylerdir. Fakat ben yalvardım, ısrar ettim, nihayet muvafakat etti, fotoğraf yapıldı. Muazzam mevcudiyetinin son timsali işte böylece milletine yadigâr kalmıştır.
Fotoğraflar hazırlanınca birine hemen bir çerçeve yaptırdım, babama getirdim. Çerçeveyi beğendi. Dedim ki: «Şimdi bu resminize bir şiir yazacaksınız, bana ihda edeceksiniz». Cevap verdi:
«Ooo, öyle kundura ısmarlar gibi şiir ısmarlanır mı imiş?» Tekrar rica ettim «Hele şuraya bırak bakalım» dedi. İki saat sonra yanına avdet edince fotoğrafın altına şu kıt'ayı yazılmış buldum:
Namus ile irfanı yetişmez mi mükâfat?
İkbal yolu gerçi Kemalin kapanıktır;
Çok ak göremezsen de saçında, sakalında,
Elminnetülillah yüzü ak, alnı açıktır!
Namık Kemalin son şiiri bu kıt'adır ki şanlı hamiyet mesleğinin en sadık tercümanı olarak büyük vicdanından sünuh etmiştir ve onun ebedî namile beraber türk milletin kalbinde yaşıyacaktır.
"ʿAlî ʾEkrem merḥûm haklı çıkmış" diyesi geliyor insanın...
[1] Maʿa't-teʾessuf bu hazine, bir takım kişilerin şikayetleri yüzünden yayından kaldırıldığı için direkt olarak bağlantı veremeyecek, dosyaya verilen (ve .pdf'nin de ismi olan) numara üzerinden referans göstereceğim.
Taha Toros Arşivi. No.: 001560602008. Sayfa: 1.
[2] "Reggio Album". Levantine Heritage. (sadece fotoğraf: recto, verso)
[3] "Adressbuch aller Länder der Erde der Kaufleute, Fabrikanten, Gewerbtreibenden, Gutsbesitzer etc. Zugleich Handelsgeographie, Produkten- u. Fabrikanten-Bezugs-Angabe (Band 29. Afrika, Asien & Oceanien. Enthaltend: Die englischen, holländischen, französischen, deut-schen, portugiesischen und spanischen Kolonien, Indien, Türkische Provinzen, sowie die unabhängigen Staaten, König- und Kaiserreiche.)". Leuchs. Nürnberg. 5te Ausgabe für 1889-1893. Sayfa: 755.
[4] "Listing of pre-1922 photographer studios active in Smyrna". Tito, Fabio.; et al. Levantine Heritage.
[5] "Abdullah Fréres: Osmanlı Sarayının Fotoğrafçıları". Özendes, Engin. Yapı Kredi Yayınları. 2. Baskı, Şubat 2006. İstanbul. ISBN: 975-363-843-4. Sayfa: 201.
[6] "Mehmed Namik Kemal Bey, 1870s-1880s". Pierre de Gigord collection of photographs of the Ottoman Empire and the Republic of Turkey. Series V. Card mounted photographs. The Getty Research Institute. ID/Accession Number: 96.R.14 (PF.B2.136).
[7] "Abdullah Fréres: Osmanlı Sarayının Fotoğrafçıları". Özendes, Engin. Yapı Kredi Yayınları. 2. Baskı, Şubat 2006. İstanbul. ISBN: 975-363-843-4. Sayfalar: 214-221.
[8] Ibid. Sayfa: 207.
[9] Mesela (İstanbul Müzayede'nin sağladığı fotoğrafta görünmeyen tarihi ve "ḳardâšuŋ" ibaresini de içeren) bir versiyonu şu haliyle basılmıştır:
Ebû'ż-Żiyâye
Birbirîmüzden ʾîdeli ʾiftirâḳ
Šö̂yle ḫarâb ʾîtdi felek kîm teni
Ẕihniŋe naḳš ʾôlmış ʾîken ṣûretüm
Sen de beŋâ beŋzedemezsüŋ beni
fî 1 Mârt sene 304
Ḳardâšuŋ
Kemâl
"Kemâl Beğüŋ terceme-i ḥâli". Ebû'ż-Żiyâ Tevfîḳ. 1326. ʾİstânbûl. Sayfa: 1 [Kapak].
[10] "Lot: 350 — NAMIK KEMAL’den EBÜZZİYA’YA (Tevfik) İTHAFLI VE ŞİİR İMZALI FOTOĞRAF .….. Şöyle harap etti felek kim teni” Sen de bana benzetemezsin beni” (Baştan iki beyit okunmuyor). 17 x 11 cm.". İstanbul Müzayede. 23 Mayıs 2024. (sadece fotoğraf: recto, verso)
Filigransız recto ve verso bir arada:
İstanbul Müzayede (istanbulmuzayede). Instagram. 29 Nisan 2024.
[11] Taha Toros Arşivi. No.: 001561136008. Sayfa: 1.
[12] Bir fotoğrafın kabaca tab olunacağı zaman üzerine dair biraz hissî, biraz mâddî tahminimize göre geç Şubat zayıf olasılık, erken Mart güçlü olasılıktır.
[13] A. Zilpoche, ʿAbdu'l-lâ̩h Birâderler'in eski operatörüydü.
[14] "Namık Kemal". Ali Ekrem. Maarif Vekâleti - Devlet Matbaası. 1. Baskı, 1930. İstanbul. Sayfalar: 74-75.
***
***
ʿAlî ʾEkrem Beğüŋ 1930 de nešr ʾîtdîğî «Nâmıḳ Kemâl» âdlı ʾes̱eründen ʿaynî bü̂yü̂klükde ʾôlâraḳ âldıġımuz bû fûṭûġrâfını [Šekil — 13] ʾônuŋ ḥikâyesine gö̂re Kemâl ʾö̂lü̂münden 43 gü̂n ʾevvel ve ʾônuŋ ricâs-île čıḳârtmuš. Fûṭûġrâfuŋ âltinde «nâmûs ʾîle ʿirfânı...» deye bâšlâyân šiʿiri ve ʾEkreme (ʾôġulûne) yâd-i gâr yâzûb ʾimżâsını de âtmuš. 7 Tešrîn-i ʾEvvel 304 târîḫini de ḳô-îmüš. Dîmek bû maʿlûmâte ve resimdeki târîḫe gö̂re bû resim Sâḳızde čıḳârılmuš
Šekil — 13
ve ṣôn resmidür. Âncâḳ ġarîb bûldıġımuz nûḳṭe vâr: Bû resmüŋ Kemâlüŋ Sâḳızde čıḳârdıġı ve bende mevcûd ʾôlân [Šekil — 14] ʾİzmîrli fûṭûġrâfcınuŋ ʾetîketini ḥâvî bûlûnân resminden âlundıġı ḥâlde ve ʾônden bir-âz bü̂yü̂k ʾôldıġı, yaʿnî ʾEkrem Beğüŋ nešr ʾîtdîğî resmin âṣlınden bü̂yü̂tü̂ldîğî ḥâlde âltindeki yâzılerüŋ bi-'l-ʿakis pek kü̂čü̂lmiš ʾôlmâsıdur. Hem Kemâlüŋ bö̂-île ʾînce yâzısı yôḳdur. Bû ʾîżâḥı gü̂č bir-šeydür. ʿÂdetâ resme šiʿirüŋ ṣôŋrâden Kemâlüŋ yâzısınuŋ ve ʾimżâsınuŋ naḳlîd {sic} ʾîdîlerek yâzıldıġı ḥissini vîrmekdedür. Bû yâzı ve ʾimżâyı Kemâlüŋ Mâhir Beğe yâzdıġı ve nešr ʾîtdîğimüz mektûblerdeki yâzı ve ʾimżâlerle-de karšılašdırduk; yâzı Nâmıḳ Kemâlüŋdür. Bü̂yü̂klüği bir ḳâbîne ʾôlân ʾôrîjînâlde ʿAlî ʾEkremdeki gibi yâzmaḳ ʾîčîn yir bîle yôḳdur. Šiʿirle fûṭûġrâf ârâsınde ʾûzûn bir mesâfe vârdur. Šiʿir âġrândîsmân yâpılmuš bir resme yâzılmuš-de ṣôŋrâden hepüsî birden kü̂čü̂ltilmüš dîsek ʾô-de ʿakle ʾûymâmakdedür.
Šehbâl mecmûʿesi, ʿaded — 24, ṣ 468 de de ʿaynî resim ʿaynî šiʿir, ʿaynî târîḫ ve ʿaynî ʾimżâ ʾîle vâr. Bûrde fûṭûġrâf dâhâ bü̂yü̂k. Yâzı bü̂yü̂k; šiʿir, târîḫ ve ʾimżâ fûṭûġrâfden ḫaric ʾôlâraḳ âyrıce fûṭûġrâfiye ʾîdülmüš. Šiʿirüŋ, târîḫüŋ ve ʾimżânuŋ yirleri ʿAlî ʾEkremüŋkindeki yirlerde değildür. Bû-de bû ʾîšde bir sâḫtekârluk ʾôldıġını gö̂stereyôr. ʿAlî ʾEkremdeki ve Šehbâldeki šiʿir ve ʾimżâyı ḳâršılašdırduk ʿaynî yâzı veyâ pek mâhirâne taḳlîd. Lâ̩kin ʿaynî yâzı deyelüm; neye yirleri bâšḳe bâšḳe yâpılmuš? Râsim ʾEfendî mânûsḳirîsünde Kemâlüŋ bû šiʿiri fûṭûġrâfuŋ ârḳâsıne yâzdıġını sö̂-îleyü̂b ʾôrâye (resim Tevfîḳ Beğe vîrilmišdür) ḳaydını-de ḳô-îmišdür.
Muderris-zâde Ševket Beğe ṣôrdum. Vîrdîğî maʿlûmâtı šö̂-île ḫulâṣe ʾîdeyôrum: «Rudûs ʾevrâḳ mudîri Râsim ʾEfendînüŋ defteründe «nâmûs ʾîle ʿirfânı...» deye bâšlâyân šiʿirüŋ yâzuldıġı fûṭûġrâfun Rudûsde čıḳâruldıġı sö̂-îleneyorse-de yâŋlıšdur. Kemâl Rudûsde resim čıḳârtmâmıšdur. Bû-gü̂n 80-85 yašlerinde ʾôlân Rudûs ʾešrâfunden Maḥmûd ʾEfendîye ṣôrdum. Maḥmûd ʾEfendî Nâmıḳ Kemâlüŋ yânunden âyırmedıġı dûḳtûr Nâʾil Beğüŋ pek čôḳ
Nâmıḳ Kemâl
II — pilânš [Šekil — 14]
Sâḳızde ḥayâtınuŋ ṣôn zemânunde
[ṣ - 569 de ʾeyi čıḳmedıġınden bû pilânš ʿilâve ʾîdülmišdür]
dûstı ʾîdi. Bû Nâʾil Beğ ṣôŋre pâšâ ve Ṣiḥḥiye Dâʾiresi Reʾîsi ʾôlmıšdur. Maḥmûd ʾEfendî Kemâlüŋ Rudûsde resim čıḳârtmedıġını sö̂-îledi. Nâʾil Beğ gîderken ʾešyâsunı Maḥmûd ʾEfendî{ye?, sic?} bırâḳmuš. Bûnler ârâsunde čîrčîve ičünde Nâmıḳ Kemâlüŋ bü̂yü̂k bir resmi-de vâr. Bû resim Kemâlüŋ Sâḳızde čıḳârdığı resmüŋ Nâʾil Beğ ṭarafunden bü̂yü̂tilmüš bir nusḫesidür. «nâmûs ʾîle...» deye bâšlâyân dö̂rtlü̂k šiʿirüŋ her miṣrâʿı resmüŋ bir kö̂šesinde ve mâʾil ṣûretde yâzulmıšdur. Bû yâzı Kemâlüŋ kendî ʾel yâzısı değildür. Fûṭûġrâf bü̂yü̂tîlîrken ṭabîʿat-île yâzıler-de bü̂yü̂mišdür.».
Bû muʿammâyı ḥall ʾîtmek gü̂čdür.
Šekil — 14 Sâḳızde ḥayâtınuŋ ṣôn zemânunde
Nâmıḳ Kemâl
Bû resmi [Šekil — 14] Kemâlüŋ Sâḳızden Kerpe Fâʾim-maḳâmı {sic, Ḳâʾim-maḳâmı} Mâhir Beğe gö̂nderdîğî ʾôrîjînâlden ʿaynʾen âldum. Bû ʾôrîjînâlüŋ ârḳâsinde :
Antoine Zilpoche
Rue Franque à côté des Soeurs de charités
Photographe Smyrne
Šîmdîye ḳâdâr Nâmıḳ Kemâlüŋ bir čôḳ resimleri nešr ʾîdülmüš ʾîse-de hem-ân hîč birî kendîsüne beŋzemez. Kendîsine temâm-île benzeyen resim bûdur. Bû resmi taʿmîm ʾîtmelidür. Bû resmi beŋâ vîren Muderris-zâde Ševket Beğ deyôr ke: «Bâšḳeleründe bûlûnân fûṭûġrâfîlerini vaḳt-île ʾİstânkö̂ylü̂ ʿacemî bir fûṭûġrâf čıḳârdıġunden burûnını {sic} retûš ʾîderek yâp yâṣaṣı {?} yâpmuš ʾîdî-ke her ṭarafde ve her kesde bûlûnân resimler bû nusḫelerden ʾistinsâḫ ʾîdülmišdür. Taḳdîm ʾîtdîğîmüz resim ḥaḳîḳî resimdür. Bû resmi 304 târîḫünde Vâlî ʿÂkif Pâšâ devrʾen Sâḳızde bûlûndıġı zemân čıḳârdıḳleri ʾô vaḳt ʾîšîdilmüšdi. Čıḳârân ʾİzmîrüŋ ʾô vaḳt mešhûr fûṭûġrâfcısı ʾôlân Zîlpûšdur. Bâbâme Sâḳızden 304 târîḫünde gö̂ndermišdür. Fûṭûġrâfde ḳirmizî murekkeble 304 târîḫi yâzılı ve Kemâlüŋ ʾimżâsı vârdı. Zemânle ṣôlûb ġaʾib ʾôldı. Bû fûṭûġrâf ḳâbîne bü̂yü̂kliğindedür.».
Bir šey diḳḳatimi celb ʾîtdî: Vaḳt-île Parisde Tü̂rk bü̂yü̂klerinüŋ resimlerini ḥak ʾîden (Nâpiye) Kemâlüŋ-de resmini ḥak ʾîtmišdür. Diḳḳat ʾîtdüm; Nâpiyenüŋ resmi ve ʿAlî ʾEkrem Beğüŋ nešr ʾîtdîği resim hîč šubhesüz Muderris-zâde Ševket Beğün beŋâ vîrdiği ʾôrîjînâlden alınmıšdur. Čeked {sic} ʾü̂čünde-de ʿaynîdür. Ṣâčlerüŋ vażʿiyyeti ʾü̂čünde-de bir. Sîmâ-de ʿaynî ʾîse-de Nâpiyede bir-âz, ʿAlî ʾEkrem Beğüŋkinde dâhâ čôḳ bôzûlmıšdur. Hele bû ṣônuŋcıde sîmânuŋ ʾifâde ḳuvveti ḳâčmuš; gö̂zler, čîzgîler cânsuzlâšmıšdur. Ḥâl bû ke ʾôrîjînâlde yü̂zde bir cânlıluḳ vârdur.
Bû gü̂zel fûṭûġrâfîye deḳûrler yâpdırûb ʾeṭrâfıne-de kendî ʾelümle šiʿirleri yâzâraḳ bir tâblû vucûde getîrdüm ke bû ʾes̱erüŋ bâšındedür.
"Nâmıḳ Kemâl". Riżâ Nûr. Tü̂rk Bîlîk Revûsi — Revue de Turcologie. Février 1936. No.: 6 (Tome: II. Livre: 2). Sayfalar: 1447/566-1451/570; ... [numarasız levha sayfası].
***
POSTSCRIPTUM
Evvela, metin üzerine kısaca konuşmak gerekir.
Görüldüğü üzere Riżâ Nûr, doğruların etrafında dolaşmakla birlikte, esasen yanlış sonuçlara varmış, veya tercih etmiştir. ʿAlî ʾEkrem'deki fotoğrafı, kabine boy bir fotoğrafla karşılaştırmak hatasına düşmüş, büyütülmüş fotoğrafa yazı yazılıp sonra hepsi küçültülmüş desek bu da mantığa uymamakta demekle aslında tamamen olanı kaçırmıştır. A. Zilpoche'nin çektirdiği fotoğraftan yakınlaştırılmış büyükçe bir baskı oğlu tarafından Kemâl'e sunulmuş, Kemâl de bu fotoğrafı imzalamış; bu imzalı fotoğraf kopyası da (tabiatiyle diğer kopyalarla birlikte) çeşitli boyut ve şekillerde reprodükte edilmiştir. Olan aslında budur. Bu fotoğrafın kendi saydığı başka kopyaları da tabiatiyle vardır ki bir tanesini de biz sunuşta zikretmiştik. Mâhir Beğ'den kendisine gelen fotoğraf üzerinden fotoğrafların çoğaltıldığı şeklindeki yorumunu ise çok zorlama bulduk. Birçok kişiye sayısız fotoğraf, mektûb gönderen Nâmıḳ Kemâl'in bir fotoğrafın birden çok kopyasını (ve belki de birden çok defa) sipariş edebileceği ihtimalini düşünmeden kopyalar için ortak kaynak araması, Riżâ Nûr'un talihsiz bir yorumudur.
Bununla birlikte aktarılan bazı iddialar, kanaatimizce bilgi yanlışlığı olması gerekse de, ilginçtir; velâkin aynı şekilde hatıralara ne kadar güvenilebileceğine dair uyarıcı bir hatırlatıcıdır.
Görüleceği üzere metindeki imlaları ellemedik, üniformlaştırmadık, düzeltmedik. Bazı yazım hatalarını "{sic}" ile verdik (köşeli parantezi Riżâ Nûr kullandığı için onun metniyle karışmaması için böyle yaptık). Sadece bir okumada ("yâp yâṣaṣı") emin değiliz, çünkü bir anlam ifade etmedi. Yabancı bir kelime mi, okuma hatası mı emin değiliz, yanına "{?}" koyduk.
Metinde geçen bazı yabancı kelime ve isimler:
Âġrândîsmân (Fr.: agrandissement): Büyütme.
Deḳûr (Fr.: décor): Dekor.
Fûṭûġrâf (Fr.: photographe): Fotoğrafçı.
Fûṭûġrâf/Fûṭûġrâfî (Fr.: photographie): Fotoğraf.
Ḳâbîne (Fr.: cabinet): Bir fotoğraf ölçüsü.
Mânûsḳirî (Fr.: manuscrit): Yazma, elyazması, eser.
Pilânš/Plânš (Fr.: planche): Levha (Riżâ Nûr fotoğrafın sayfa içinde baskısını beğenmediği için levha olarak ayriyeten eklemiştir).
Retûš (Fr.: retouche): Rötuş.
Tâblû (Fr.: tableau): Tablo.
Nâpiye (Fr.: Napier): Fransız bir illüstratör. Midḥat Pâšâ, ʿAlî Suʿâvî, Nâmıḳ Kemâl gibi Yeŋî ʿOs̱mânlı ileri gelenlerinin (fotoğraflarını temel alarak) illüstrasyonlarını yapmıştır.
.jpg)
