Fevziyye ʿAbdu'l-lâ̩h ḫânum tarafından yazılmış bir makalenin işaret ettiği[1] Envâr-i Ẕekâ'da çıkan bir yayının[2] aktarımına göre Nâmıḳ Kemâl, Żiyâ Pâšâ ile bir fotoğrafının bir kopyasına şöyle yazmış:
Delîl-i munevver gü̂nešle bû sanʿat
Ḫudâ bir yerâtmuš Żiyâyᵻ, Kemâlɨ
Kîm ʾîsterse gö̂rmek bû taṣvîre bâḳsûn
Kemâl-i Żiyâyᵻ, Żiyây-i Kemâlɨ
Ḫudâ bir yerâtmuš Żiyâyᵻ, Kemâlɨ
Kîm ʾîsterse gö̂rmek bû taṣvîre bâḳsûn
Kemâl-i Żiyâyᵻ, Żiyây-i Kemâlɨ
Bildiğim ve gördüğüm kadarıyla Żiyâ Pâšâ ve Nâmıḳ Kemâl'in birlikte bir tek fotoğrafı vardır, o fotoğraf da şudur:[3]
Żiyâ Pâšâ ve Nâmıḳ Kemâl, ʿAlî ʾEkrem Beğ'e göre Ḳânûn-i ʾEsâsî ʾEncumeni'nde çalışırken, 1876 (fotoğraf: ʿAbdu'l-lâ̩h Birâderler). [recto (filigran kaldırılmış) - verso (filigranlı); kabine kartı lekeli ve ortadan çapraz şekilde kırılmış]
ʿAlî ʾEkrem Beğ'in kendi elindeki kopyasının matbu hali, üstteki kabine kartı kopyaya nazaran soldan daha geniş bir görüntü verirken sağdan daha dar, yine üstteki kabine kartı kopya aksine kırık değil.
ʿAlî ʾEkrem Beğ'in anlatımına göre fotoğrafın 1876'dan olduğunu kaydettik, bununla birlikte Pingudu Müzayede kökenli kopyanın basıldığı kabine kartı, 1869-1875 sonları arasında kullanılan karttır.[3] Elbette ki daha önceden de belirttiğimiz üzere bu kullanım sınırının esasen kesinkes bir sınırı yoktur, lakin belirtmekte fayda olabileceği düşüncesiyle not etmeyi lazım gördük.
Bilindiği gibi Kemâl olgun, Żiyâ ışık demektir. Sondaki kelime oyunuyla üç anlam çıkar:
- Kemâl'in Żiyâ'sı, Żiyâ'nın Kemâl'i; yani birbirlerine aidiyet derecesinde bağlılık,
- Kemâl'in ışığı, Żiyâ'nın olgunluğu; yani birbirlerini övgü,
- Olgunluğun ışığı, ışığın olgunluğu; yani birbirlerine isimlerinin anlamıyla hitâb.
[1] "BİBLİYOGRAFYA | SADETTİN NÜZHET ERGUN, N. Kemal'in Şiirleri (İstanbul, İnkılâp kitapevi, 1941, s. 303, 150 kuruş).". Fevziye Abdullah [Tansel, Fevziye Abdullah]. Belleten. Temmuz-I. Teşrin 1942. Cilt: VI. Sayı: 23-24. [2. Baskı (Tıpkıbasım), 1995]. Sayfa: 323.
İlk yayınladığımızda Fevziyye ʿAbdu'l-lâ̩h ḫânum tarafından sunulan transkripsiyonu düzenlemiştik. Şimdi bahsi geçen orijinal kaynakta geçen imlâya göre yayınlıyoruz.
Necîb Fâżil nâm bî-rûḥ da bir yerde bu satırları andıran bir kısmı hafızasından anlatır:
[...] Bir gün bana Abdülhak Hâmid, Namık Kemâl’in Ziya Paşaya gönderdiği, rengi uçmuş bir resim gösterdi. Namık Kemâl, Ziya Paşaya veriyor, diyor ki:
“- Ziya-yı Kemâl'i Kemâl-i Ziya'ya takdim ediyorum!..”
"Sahte Kahramanlar". Kısakürek, Necip Fazıl. Büyük Doğu Yayınları. [?. Baskı], 2020. İstanbul. Sayfa: 74.
Şu sahte kahramanlar bahsinde bir fasıl da kendisine açsaymış ya!
[3] "Lot: 657 — Tanzimat'ın en önemli iki aydını Namık Kemal ve Ziya Paşa'nın bir hatırası". Pingudu Müzayede. 29 Haziran 2025. (sadece fotoğraf: recto [filigransız, daha ufak çözünürlükle: recto], verso)
Bu spesifik kopya için ayrıca bkz.: "Ziya Paşa ve Namık Kemal". rengelkitabevi (@rengelkitabevi). Instagram. 25 Mayıs 2025.
ʿAlî ʾEkrem merḥûmun kendi elindeki kopyayı yayını için bkz: "Namık Kemal". [Bolayır], Ali Ekrem. Maarif Vekâleti/Devlet Matbaası. 1. Baskı, 1930. İstanbul. Sayfa: ... [50.-51. sayfalar arasındaki ilk numarasız sayfa].
[4] "Abdullah Fréres: Osmanlı Sarayının Fotoğrafçıları". Özendes, Engin. Yapı Kredi Yayınları. 2. Baskı, Şubat 2006. İstanbul. ISBN: 975-363-843-4. Sayfa: 211.